Opiniestuk: Radicale nuance

In de nasleep van de, een voor velen onverwachte, overwinning van Donald Trump tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen, is er ook in onze samenleving een gevoel van onthechting opgeborreld. We werden wakker, keken om ons heen en snapten de wereld toch niet zo goed als we dachten. Hoe had dit kunnen gebeuren? was de vraag die ons bezig hield en die al snel van allerlei antwoordsuggesties werd voorzien. Analyses over de aantrekkingskracht van het populisme, de woede van de ‘vergeten’ burger, de impact van globalisering werden over ons heen gestort met één hele duidelijke schuldige, de politieke elite. Zij hadden geen oog gehad voor de noden van de burgers, zij wilden niet luisteren en zij kwamen beloftes niet na. Met populistisch gemak werd een ‘vijand’ gecreëerd waar de woede van de ‘boze burger’ en andere boze en verontwaardigde burgers zich op kon richten. Nog los van de gekozen vorm waarin deze analyses worden aangeboden, ben ik het met de inhoudelijke kant slechts beperkt eens. Vanuit mijn eigen ervaring als politicus en door hetgeen ik zie bij collega politici van alle partijen, kom ik tot de conclusie dat er wel degelijk wordt geluisterd. Niet alleen naar het partijkader maar juist naar de, boos of in een andere gemoedstoestand verkerende, inwoners van de stad, provincie en Nederland. Veel politici besteden juist een hoop tijd aan het bezoeken van burgers en in het tijdperk van social media is het contact alleen maar toegenomen en laagdrempelige geworden. Het eenzijdig afschuiven van de schuld op de politici kan onvoldoende een verklaring zijn voor de ontstane situatie. Maar wat is er dan aan de hand? Zonder te pretenderen dat ik hier een volledig antwoord op kan geven, wil ik wel graag een aantal noties toevoegen die ik momenteel mis in de vele analyses en commentaren. Daarnaast wil ik een aanzet geven om een oplossing te bewerkstelligen.

Op de eerste plaats wil ik beginnen met de constatering dat er inderdaad groepen burgers in de samenleving zijn die minder geprofiteerd hebben van de recente vooruitgang of de globale ontwikkelingen dan andere groepen. Dit levert serieuze vraagstukken op die adequate aandacht verdienen en waar ‘de politiek’ zich niet van mag onttrekken. Wat echter blijkt uit de analyse van de Financial Times van verkiezingsuitslag van de VS, is dat dit niet de grootste groep Trump-stemmers zijn geweest. Het waren juist de burgers met een 1 tot 2 keer modaal inkomen die massaal voor het populisme gevallen zijn. Niet direct de groep waar zogenaamd niet naar geluisterd wordt. Nee, een groep die vaak zelf prima instaat is om het eigen geluid voor het voetlicht te brengen. Dat brengt mij op de gedachte dat de frustratie voortkomt uit iets anders dan een gebruik aan luisteren. Volgens mij heeft het alles te maken met het managen van verwachtingen.

Het aspect van de frustratie de bij een deel van de burgers leeft heeft betrekking op het gat tussen de verwachtingen die er heersen en de uiteindelijke realisatie door de politiek. Dat deze verwachtingen en realisatie zover uiteen liggen heeft een aantal oorzaken. Op de eerste plaats worden er door de politiek vaak zelf veel te hoge verwachtingen geschapen. Er worden allerlei beloftes gedaan die vervolgens niet nagekomen (kunnen) worden. Hoewel de partijen die zich van populisme bedienen hier kampioen in zijn, doen ook de overige partijen, in de slag om de kiezersgunst, hieraan mee in vorm van populisme light. Los van het gegeven dat ook hier geldt dat namaak nooit zo goed is als het origineel, betekent dit ook dat over de gehele linie het gat tussen belofte en resultaat steeds groter is geworden. Het tweede aspect omtrent de juiste verwachtingen is een steeds groter gebrek aan kennis en inzicht in de werking van de democratische rechtstaat en in waardering voor het democratische proces. Een proces waarbij niet alleen de meerderheid beslist maar de minderheid gehoord wordt. Al dan niet onder invloed van grote beloftes, heerst er in toenemende mate het beeld van politici als beoefenaars van de absolute macht die bij een meerderheid voor het eigen beleid, ook slechts naar de meerderheid hoeven te luisteren. Ieder vertraging of compromis wordt dan ook geïnterpreteerd als een teken van onwil in plaats van een uitvloeisel van een goed functionerende politiek bestel. Het zogenaamd niet gehoord worden is dan een vertaling van de onbestaande onwil en daarom zie je ook een duidelijk onbegrip tussen enerzijds de ‘boze’ burger en anderzijds de politici. Een derde aspect betreft het consumentisme dat een ongekend hoogtepunt beleeft en in belangrijke mate de eerder genoemde oorzaken versterkt. Steeds meer behoeftes van de mens kunnen steeds sneller bevredigd worden. Er bestaat daarom simpelweg het geduld niet meer die de huidige politieke besluitvorming vraagt. Een pakketje kan binnen 24 uur bezorgd worden maar het schip van staat stuur je niet van vandaag op morgen bij.

Een tweede aspect, naast het falen van de verwachtingenmanagement, dat de kiezer richting Donald Trump heeft doen bewegen is de demonisering van zijn persoon. Zelfs nog voordat een officiële aankondiging door Donald Trump was gegeven, werd een eventuele kandidatuur reeds in het belachelijke getrokken. Een sentiment dat door een deel van de bevolking alleen maar sterker werd geventileerd naarmate de voorverkiezingen en later de presidentsverkiezingen vorderde. Een sentiment dat vele kiezers zich ook persoonlijk aantrokken omdat ze zich graag vereenzelfdigden met de underdog.  Nu waren er vooraf en tijdens het verkiezingsspektakel meer dan genoeg uitlatingen die tot zorg stemden. Het is mijn overtuiging dat er ook oprecht grote zorgen bestonden bij tal van politici, commentatoren, journalisten e.d. Echter ook hier heeft men zich steeds vaker bedient van populistische werkwijzen waarmee onbedoeld Donald Trump alleen maar in de kaart is gespeeld. Ik herhaal hier nogmaals dat ‘de burger’ namaak, en zeker slechte namaak, direct herkend en daar mee afrekent. Ik vergelijk deze situatie altijd met de bekende rode knop en de cartoonwereld. Als je maar vaak genoeg zegt: ‘Don’t push that button’ dan wordt de verleiding alleen maar groter om er wel op te drukken. Niet zozeer omdat men bewust kiest voor de consequenties van een dergelijke actie, maar veel meer als een uiting van menselijke nieuwsgierigheid. Ergens diep van binnen wil iedereen toch weten wat er gebeurt als je toch een keer op die rode knop drukt.

Terug naar de oorspronkelijke analyses. Ja, zittende politici zijn mede debet aan de groeiende populariteit van populisten. Niet omdat ze niet luisteren naar de burger maar omdat ze zelf een vorm van populisme light aannemen waardoor ze zich begeven op een terrein waar ze niet huis zijn, ze de illusies voeden die kleven aan de politiek, ze verwachtingen onvoldoende managen en ze onbedoeld populisten in de kaart spelen door ze te demoniseren. Het is echter niet alleen de schuld van de politici. Ook als samenleving mogen we in de spiegel kijken en kritisch reflecteren op ons eigen handelen en onze drang naar bevrediging van behoeften. Een antwoord op dit groeiende populisme vraagt daarom ook om een gezamenlijke inspanning die veel kracht zal kosten en waar constante oplettendheid vereist is.

De remedie tegen deze populistische, feitenvrije, polariserende bewegingen kan gevonden worden in de overtuigde keuze voor de radicale nuance en het afzweren van populisme light. Dit impliceert allereerst dat we moeten wegblijven van de bekritisering van personen. Het gaat namelijk in de politiek om de inhoud of beter gezegd om de ideeën en daarover mogen de felle debatten losbarsten. Verkiezingen zouden daarom ook veel minder dan nu een populariteitswedstrijd van de lijsttrekken moeten zijn. Het moet een strijd van visies en oplossingen zijn. Ten tweede vraagt de radicale nuance van de beoefenaars dat zij onwaarheden met feiten, horkerig gedrag met fatsoen en polarisatie met verbinding tegemoet moet treden. Oordelend over de onjuistheid het onfatsoen en de polarisatie maar niet over de persoon. Ten derde vraagt dit vooral een lange adem waarbij zij consistent moeten blijven handelen en zich rekenschap geven van het persoonlijk ondergaan van de daaruit volgende consequenties. Dag in en dag uit want dit is geen traject dat morgen eindigt maar wel een traject dat vandaag begint. Dit is ook geen traject dat alleen door de politici of de opiniemakers doorlopen moet worden. Het is een traject van ons allemaal want we hebben allemaal een verantwoordelijkheid om samen te leven. Kracht kunnen we putten uit de compassie, tolerantie en liefde die ons van nature eigen is. Radicale nuance is vervolgens de keuze om dit zichtbaar te maken en deze waarden te doorleven.